Bir kəşfiyyatçının Qarabağ savaşı haqqında xatirələri
Азярбайжан кяшфиййатынын Гарабаь савашында йол вердийи сящвляри арашдырмаг, онун нятижялярини мцзакиря етмяк цчцн Шуша юзцнцмцдафия баталйонунун кяшфиййат хидмятинин рящбяри Мцбариз Ялийевя мцражият етдик. Илк нювбядя ордудакы юзбашыналыьа тохунан М.Ялийей гейд етди ки, ютян мцщарибядя бцтцн орду цчцн характерик олан башлыжа жящят – интизамсызлыг кяшфиййат системиндя дя мювжуд иди: «Щамы кими кяшфиййатчылара ичярисиндя дя бир хаос щюкм сцрцрдц. Ямрляр дягигликля ижра олунмур, онун нятижяляри рящбярлик тяряфиндян лазымынжа дяйярляндирилмирди. Истянилян дюйцш цчцн зярури олан гиймятли кяшфиййат мялуматларына йетяринжя ящямиййятинин верилмямяси щяля башламамыш бир дюйцшцн нятижясини яввялжядян мцяййянляшдирирди. Кяшфиййата эюстярилян етимадсызлыг бизим Гарабаь мцщарибясиндяки мяьлубиййятимизин ясас сябябляриндян биридир». М.Ялийевин фикринжя, Азярбайжан щярб тарихинин гара сящифяляриндян бири сайылан Дашалты ямялиййатынын фажияви сонлугла йекунлашмасында да кяшфиййат хидмятинин дцзэцн тяшкил олунмамасы мцщцм рол ойнайыб: «Дашалтыдакы дцшмян мювгеляри щаггында Шушайа ейни вахтда бир нечя кяшфиййат мялуматы дахил олмушдур ки, онлар да бир-бирини тякзиб едян фактлардан ибарят иди.Онлардан щансынын щягигятя уйьун олдуьуну мцяййянляшдирмяк цчцн юз пешясини дяриндян билян вя ясэяри андына садиг олан кяшфиййатчыларын ямяйиня бюйцк ещтийаж вар иди. Лакин Дашалты ямялиййаты иля баьлы бцтцн мясулиййяти цзяриня эютцрян о заманкы мцдафия назири ня цчцнся буна ящямиййят вермяди. Азярбайжан ордусу Дашалтына кор-кораня шякилдя, дцшмян гцввяси щаггында щеч бир мялумата сащиб олмадан дахил олду». «Тяк биржя сящв айлар бойу щазырланан бюйцк бир дюйцшцн фажияви сонлуьу цчцн кифайят етди» Шуша юзцнцмцдафия баталйонунун кяшфиййат хидмятинин рящбяринин сюзляриня эюря, Азярбайжан ордусунун мяшщур Дашалты ямялиййатындакы мяьлубиййятинин башлыжа сябябляриндян бири планлашдырылан дюйцшля баьлы дягиг кяшфиййат мялуматларынын ялдя едилмямясидир: «Дашалты ямялиййатындакы уьурсузлугда кяшфиййатын йарытмаз фяалиййяти мцщцм йер тутур.Мян щямин ямялиййатын иштиракчыларындан бири кими жясарятля сюйляйя билярям ки, Азярбайжан ордусу щямин дюйцшя дцшмян дцшярэясинин фяалиййяти вя гцввяси щаггында дягиг мялумат олмадан башлады. Тяк биржя сящв айлар бойу щазырланан бюйцк бир дюйцшцн фажияви сонлуьу цчцн кифайят етди». М.Ялийев Дашалты ямялиййаты иля баьлы о дювркц щадисяляри беля хатырлайыр: «О заман мян Орта Асийада щягиги щярби хидмятими баша вурараг Шушайа гайытмышдым. Щямин вахт Шушада вязиййят олдугжа пис иди. Шящяр щяр эцн шиддятли бомбардман едилир, эежя-эцндцз топ вя ракет зярбяляриня мяруз галырды. Бомбардманларда Шуша ятрафы ермяни кяндляриндя йерляшян рус щярби базаларынын артиллерийа гошунлары да фяал иштирак едирди. Рус «Катйуша»лары Шушайа щяр жцр мярмидян даща чох зийан верирди. Мящз беля бир мягамда Шуша мцдафиячиляринин сыраларына гатылмаьы гят етдим.Лакин щямин вахт Дашалты ямялиййаты иля ялагядар бцтцн щазырлыг ишляри баша чатдыьындан мяним мцражиятимя дярщал жаваб верилмяди. Одур ки, мяним Шуша баталйонуна гейдиййатым Дашалты ямялиййатындан сонра эерчякляшди». «Мяня Дашалты ямялиййатында иштирак етмямяйи мяслящят эюрдцляр» Кечмиш кяшфиййатчынын сюзляриня эюря, щямин вахт йцксяк щярби даирялярдя хяйаняткар мювге тутан бязи забитляр Дашалты ямялиййатынын уьурсузлугла сонна чатмасында мараглы иди: « Ямялиййат юнжяси Шуша баталйону да дахил олмагла щямин вахт шящярдя олан бцтцн орду щиссяляри, полис дястяляри арасында жидди щазырлыг ишляри мцшащидя олунурду. Бцтцн бу баш верянлярдян кянарда галмаг щяр бир вятянпярвяр щярбчи кими мяня дя аьыр тясир баьышлайырды. Она эюря дя мян Дашалты ямялиййатында иштирак етмяк цчцн щямин вахт Шушада олан мцдафия назирлийинин йцксяк рцтбяли ямякдашларындан бириня мцражият етдим. Лакин мяним мцражиятим тямин олунмады. Мяня Дашалты ямялиййатында иштирак етмямяйи мяслящят эюрдцляр. Мцдафия назирлийинин ямякдашы эцля-эцля билдирди ки, вурушмаг цчцн щяля чох фцрсят дцшяжяк. Буна эюря дя тялясмяк лазым дейил.Мяни гане едян жаваб ала билмядийимдян Шуша юзцнцмцдафия баталйонунун командири Р.Гямбярова мцражият етдим. Р.Гямбяров мяним мцражиятими гябул етди.Мяним кюнцллц сурятдя ямялиййатда иштирак етмяк истяйим онда мяня гаршы ряьбят щисси йаратмышды. Бу танышлыг сонрадан бизим арамызда ягидя, силащ достлуьунун йаранмасынын тямялини гойду». «Дцшмян ямялиййатла ялагядар мялуматлы иди» М.Ялийев билдирир ки, ямялиййат еля илк дягигядян арзуолунмаз мяжрада инкишаф етмяйя башлады: «Ясэярляримиз Дашалты яразисиня дахил олан кими дцшмян тяряфиндян шиддятли атяшя мяруз галды. Бу, ади мцгавимят характерли атяш дейилди. Бу, бюйцк бир щцжуму дяф етмяк цчцн щазырланмыш мцдафия вя ейни заманда якс-щцжум характерли атяш дальасы иди. Беля гаршыланмайа йалныз бир ад вермяк оларды : Дцшмян ямялиййатла ялагядар мялуматлы иди. Еля бунун нятижяси иди ки, щцжумда иштирак едян ясас щярби техника минайа дцшяряк сырадан чыхды. Щалбуки, кяшфиййат ямялиййатдан юнжя щямин йолларын миналанмадыьы щаггында мялумат эятирмишди. Демяли йоллар дцшмян тяряфиндян йалныз сон анда миналанмышды». Дашалты ямялиййатында дцшмян снайперляринин хцсуси активлик нцмайиш етдирдийини билдирян кяшфийатчы гейд етди ки, мящз бу амил йаралыларын дюйцш бюлэясиндян чыхарылмасына жидди янэял йарадырды: «Дюйцшцн эедишиндя бюйцк иткилярля цзляшдик. Юлянлярля йанашы хейли сайда йаралы вар иди ки, онларын илкин тибби йардыма чатдырылмасы олдугжа зярури иди. Лакин йаралыларын чыхарылмасы ямялиййаты чятин вя олдугжа рискли бир иш иди. Щяр шейдян яввял буна дюйцш бюлжясинин жоьрафи релйефи мане олурду. Беля ки, йаралылары бир нечя йцз метр мясафядя йцксяйя – дярядян маэистрал машын йолунун кечдийи зирвяйя доьру галдырмаг лазым иди. Бундан башга, дцшмян снайперляри илк нювбядя йаралылары чыхармаьа тяшяббцс эюстярянляри щядяф алырды. Ясэяр йолдашынын щяйатыны гуртармаьа чалышан щяр бир кяс юз щяйатыны итирмяк рискини нязяря алмалы иди. Еля бу сябябдян дя бу ишдя щявяскар олдугжа аз тапылды. Мян вя бир нечя щярбчи бцтцн чятинликляря бахмайараг йалныз бир нечя йаралыны дюйцш бюлэясиндян чыхара билдик. Бцтцн йаралыларын дюйцш бюлэясиндян кцтляви сурятдя чыхарылмасыны ися анжаг думанын эялмясиндян сонра тямин етмяк мцмкцн олду. Гяфил эялян думан хейли сайда йаралынын щяйатыны хилас етди». «Рамиз Гянбяров ясл командир иди» Кяшфиййатчынын гянаятинжя, Шуша баталйонунун командири Р.Гямбяровун варлыьы шящярин дцшмян щцжумундан мцдафиясини шяртляндирян ясас амиллярдян бири иди: «Дашалты ямялиййатындан сонра Шуша юзцнцмцдафия баталйонуна йазылдым вя бундан гыса мцддят сонра Рамиз Гямбяров тяряфиндян щямин баталйонун кяшфиййат хидмятинин рящбяри вязифясиня эятирилдим. Бундан сонра Р.Гямбяровла диверсийа вя мцдафия ямялиййатларын тяртибаты иля ялагядар бирэя тядбирляр планы щазырламаьа башладыг. Бу тип планларын тяртибиндя Р.Гямбяровун бюйцк тяшкилатчылыг габилиййяти цзя чыхды. О, мящдуд гцввяляр чяркивясиндя фяалиййят эюстярмясиня бахмайараг шящярин мцдафияси цчцн лазым олан щяр щансы фядакарлыьы эюстярмякдян чякинмирди. Р.Гянбяров ясл командир иди. Шящяр сакинляри онун варлыьыны Шушанын тящлцкясизлийинин гаранты щесаб едирди. Р.Гянбяровун юлцмцндян аз сонра Шушанын ишьал олунмасы факты йерли сакинлярин тамамиля щаглы олдуьуну сцбут етди».
Murad Sontürk
